Tolhuys
De Tolkazerne is gebouwd als ‘Tolhuys’ in 1598, tijdens de aanleg van de nieuwe vestingwallen.
Deze nieuwbouw diende ter vervanging van een eerder ‘Tolhuys’, dat in 1584 was afgebrand. Ook dat gebouw was op zijn beurt een vervanger van een nog ouder ‘Tolhuys’, dat in 1568 eveneens in vlammen opging. Het gebouw werd gebruikt voor het heffen van tol van schepen die langs Gorinchem voeren.¹
Het ‘Tolhuys’ bleef als zodanig in gebruik tot 1795. In de Franse tijd, onder de Bataafse Republiek, werden de riviertollen afgeschaft. Het gebouw werd toen de residentie van de Franse generaal Moreau.²
Kazerne
In 1814 kwam het gebouw voorlopig onder beheer van de stad Gorinchem, nadat het was overgedragen door het Rijk. Het werd vervolgens in gebruik genomen als kazerne. Er werd een deel van een Zwitsers regiment uit het leger van Willem I in ondergebracht³, uiteindelijk tot wel 150 man.
Ziekenhuis
Van augustus 1832 tot september 1833 werd de gelegerde compagnie elders ondergebracht, en werd het gebouw ingericht als militair ziekenhuis voor soldaten die aan cholera leden, tijdens een cholera-epidemie. Na 1833 verbleven er nog maar weinig troepen in het gebouw, en kreeg het andere functies, zoals opslagplaats voor militaire goederen.⁴
Affuitloodsen
Het Tolhuys beschikte over een fraaie tuin met een waterloop, vijver en koepel.
Tijdens de Belgische Opstand werd deze tuin in 1831 ingericht als ‘stukkenpark’ (een opslagplaats voor kanonnen).
In 1838 werd op het terrein een stenen affuitloods gebouwd⁵, feitelijk bestaande uit twee ruimten met elk een zadeldak. Dus effectief twee affuitloodsen. Hierin werden de houten onderstellen (affuiten) van de kanonnen opgeslagen, ter bescherming tegen weer en wind wanneer deze niet op de vestingwal nodig waren.
Gemeente
In 1859 en 1860 fungeerde het Tolhuis tijdelijk als kantoor voor de gemeentesecretarie en het kantongerecht.⁶
Opvangcentrum
In het vroege voorjaar van 1861 werd het Tolhuis gebruikt als opvanglocatie voor vluchtelingen van de grote watersnood. Op 1 mei 1861 werd er zelfs een school in gevestigd.⁷
Kazerne der Vestingartillerie
In 1862 werd het Tolhuis verbouwd tot artilleriekazerne en kreeg het officieel de naam Tolkazerne.⁸
Militair bureau
In 1879 werden er militaire bureaus van het leger in gevestigd.
Van 1921 tot 1926 diende het gebouw als kantoorruimte voor de Marine, die toen ook in Gorinchem was gestationeerd.⁹ Een bekend Marine-spreekwoord uit die tijd luidde: “De Marine is er; altijd en overal.”
Stal
In 1887 ontving de gemeente een brief met situatieschets van de Eerst Aanwezend Ingenieur der Genie. Het betrof een vergunningaanvraag voor de bouw van een stal voor officierspaarden. De stal werd daadwerkelijk gebouwd volgens de bijgevoegde schets (zie hieronder). De stippellijn p–q–r–s gaf aan welk stuk Rijksgrond hiermee werd afgesneden en openbaar toegankelijk werd, met de aantekening dat het formeel Rijksgrond bleef.
Brand
In februari 1925 brak er brand uit. Een veerbootknecht ontdekte de brand op tijd en waarschuwde de Marine. Ook een postbode sloeg alarm en gebruikte de telefoon van de veerdienst Fop Smit om de politie te bellen. De brandspuit van de Marine rukte onmiddellijk uit, al snel gevolgd door de gemeentelijke en politiebrandspuiten. Dankzij deze snelle actie bleef de brand beperkt tot twee verdiepingen.¹⁰
Openbare leeszaal en kantoorgebouw
In 1930 kreeg het gebouw weer een civiele functie: het werd leeszaal en bibliotheek. In die periode vond ook een verbouwing plaats.¹¹ Vanaf 1952 maakte de ontvanger van de directe belastingen gebruik van het pand, tot 1962. Van 1962 tot 1974 was het de huisvesting van het Gewestelijk Arbeidsbureau (op de begane grond).¹²
Zetel Hoogheemraadschap
In 1974 vertrok het Arbeidsbureau, gevolgd door de bibliotheek enkele jaren later. De Tolkazerne kwam in 1977¹³ in bezit van de Stichting Hendrick de Keyser. Het diende nog enige tijd als onderkomen van de Vrouwenraad, als ‘vrouwentrefcentrum’.¹⁴
Daarna werd het gebouw gerestaureerd. Sindsdien is het verhuurd aan verschillende instanties, waarvan de eerste het Hoogheemraadschap van de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden was.
Monument & Bed
Tegenwoordig is de Tolkazerne nog steeds eigendom van de Stichting Hendrick de Keyser. Er is nu een combinatie van woonruimte, kantoorruimte en logies in gevestigd.
Zie ook het artikel ‘Rondtollen’ van Bert Stamkot op deze site: