De Gorinchemse kanonnen uit Nävekvern

De oudere kanonnen

Dit betreft de kanonnen die heden (2022), staan op vestingaffuiten op Bastion 8 bij molen De Hoop, op belegeringsaffuiten op Bastion 1 bij molen Nooit Volmaakt en op een bijzonder affuit op de heuvel in Bastion 3 bij de Caponnière. Deze kanonnen worden gekenmerkt door smalle ribbels (banden) bij de verspringende dikte van de loop.

Kanonnen als stootpalen in de grond, bij de ingang van het Arsenaal aan de Boerenstraat in 1987(Regionaal Archief Gorinchem, F33445).

Nadat deze kanonnen te oud werden of versleten waren, zijn ze afgedankt en als stootpaal in de grond gezet, naast de hoofdingangen van het Arsenaal en ter weerszijden van de doorgang van de Waterpoort. Dit om te voorkomen, dat onvoorzichtige chauffeurs een stuk van het gebouw af zouden rijden. Uit het stukje hieronder blijkt dat ze daar zelfs bijna twee en een halve eeuw gestaan hebben, tot  1994, toen Martin van Klei op het idee kwam om ze op de vestingwal te zetten, op door hem eigenhandig op ambachtelijke wijze gemaakte prachtige replica-affuiten.

De kanonnen op bastion 1, bij molen Nooit Volmaakt (foto Hugo Ouwerkerk).

De kanonnen op Bastion 8, bij molen De Hoop (foto Hugo Ouwerkerk).

Informatiebronnen

Uit Oud-Gorcum Varia:

De kanonnen, die bij het Arsenaal stonden zijn daar bij het gereed komen van het Arsenaal in 1755, direct al geplaatst. Door de aannemer van de bouw van het Arsenaal, de Gorcumse aannemer Pieter Roomer. Het afwerken van de pleinen  aan weerszijden werd apart aanbesteed en ook gegund aan Pieter Roomer. Bij dat werk hoorde het plaatsen van zes oude kanonnen, als stootpaal. Drie van die kanonnen waren afkomstig uit Hemert. Het is onwaarschijnlijke dat men hier het Friese- of Groningse buurtschap bedoeld en zal het dus wel Nederhemert zijn aan de Maas.

Bron: OGV-033, blz. 112, Arsenalen door R.F. van Dijk.

Uit “Kanonnen van Nederland”:

De kanonnen in Gorinchem dragen het keurmerk van Amsterdam, maar zijn daar niet gegoten.
Deze kanonnen zijn gegoten in Näfvequarn of Nävekvernbruk in Zweden. De gieter was Gillis de Besche, een nazaat van de Waalse Willem de Besche, die al in de 16e eeuw naar Zweden was geëmigreerd en daar een ijzergieterij was begonnen.

Detail uit het boek “kanonnen van Nederland”, door Nico Brinck.

In Nederland was men niet in staat om grote kanonnen van ijzer te produceren, wel van brons. Daarom werd het grote ijzeren geschut geïmporteerd. Meestal werd er geschut bij Finspong in Zweden besteld, ook een gieterij in eigendom van nazaten van een emigrant uit de Nederlanden. Echter tussen 1694 en 1708 was Nävekvern de belangrijkste leverancier van de Republiek der Zeven verenigde Nederlanden.

Op één van de Gorinchemse kanonslopen is het “Amsterdammertje” (keurmerk)nog redelijk duidelijk (foto Hugo Ouwerkerk).

De kanonnen waren op de vlakken van de tappen (uitsteeksels voor bevestiging op affuit) voorzien van de intialen van de gieter, met een G op de linker tap en DB op de rechter tap.

De letter G van “Gilles” (foto Hugo Ouwerkerk).

Letter D door B van “de Besche” (foto Hugo Ouwerkerk).

Bovenop de loop ter hoogte van het broekstuk (achterzijde kanon) staat het gewicht vermeld in Amsterdamse ponden, met daarachter de letter A voor Amsterdamse pond. Voor de cijfers staat de letter H. Waarschijnlijk was dit laatste om aan te geven, dat deze kanonnen voor Holland bestemd waren.

Bron: “Kanonnen van Nederland” door Nico Brinck, een uitgave de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, 2020. ISBN: 978-90-5799-331-2. Blz. 262 en 271 t/m 274.

De H van Holland en het gewicht met in Amsterdamse ponden, op één van de Gorinchemse kanonnen. (foto Hugo Ouwerkerk).

Diverse handelssteden hadden in die tijden hun eigen gewichten vastgesteld. De Gorinchemse pond was bijvoorbeeld 466 gram en de Amsterdamse pond 494,09 gram.
Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Pond_(massa)

Gorinchemse kanonnen

Het gewicht van de boven afgebeelde kanonsloop is dus 4250 Amsterdamse pond.
In hedendaagse kilo’s is dat dan 4250 x 0,49409, dus afgerond 2100 kg.
De initialen op de vlakken zijn bij Gorinchemse kanonslopen niet of nauwelijks meer te zien. Het “Amsterdammertje” is hier en daar flauw waarneembaar. Het gewicht is nog redelijk goed te lezen.”

In het boek van Nico ten Brink wordt alleen het 12-ponder kanon van de twee kanonnen, die bij molen Nooit Volmaakt staan beschreven. Echter de overige kanonnen die het hier betreft hebben dezelfde kenmerken, maar wel verschillende kalibers.

Metingen

Foto Joop Kuijntjes.

In 2018 hebben leden van de Werkgroep Vesting Gorinchem, samen met een expert van het Kenniscentrum Waterlinies al deze Gorinchemse kanonnen opgemeten en beschreven. Van deze metingen heeft Ruud Mosk van het Kenniscentrum Waterlinies een rapport gemaakt. Waaruit de volgende hoofdgegevens komen:

Bastion VIII Dalembolwerk Molen De Hoop

Foto Ruud Mosk.

2x 18-ponder                          

Materiaal: Gietijzer
Kaliber loop: 13,5 cm (18 pond).
Lengte loop:  318 cm
Beide voorzien van XX op loopeinde (betekenis onbekend)
Aanduiding H41 en 7-0-A of 7-9-A
Hieruit volgt een gewicht van 2060 kg.
Voor het andere kanon H42 en 9-0-A of 3-0-A
Hieruit volgt een gewicht van 2090 kg.

Foto Hugo Ouwerkerk.

Foto Hugo Ouwerkerk.

Bastion III (voorheen IV)

18-ponder

Materiaal: Gietijzer
Kaliber loop: 13,5 cm
Lengte loop:  312 cm
Voorzien van XX op loopeinde (betekenis onbekend)
Aanduiding H41 en 6-0-A
Hieruit volgt een gewicht van 2055 kg.

De kruisjes (foto Ruud Mosk).

Het Amsterdammertje (keurmerk) (foto Ruud Mosk).

Bastion I

De 9-ponder (foto Ruud Mosk).

9-ponder

Materiaal: Gietijzer
Kaliber loop: 10,8 cm
Lengte loop: 263 cm
Voorzien van XXX op loopeinde (betekenis onbekend)
Aanduiding H23 en 6-0-A
Hieruit volgt een gewicht van 1166 kg.

De 12-ponder (foto Ruud Mosk).

12-ponder

Materiaal: Gietijzer
Kaliber loop: 12,1 / 12,2 cm
Lengte loop: 285 cm
Voorzien van XXX op loopeinde (betekenis onbekend)
Aanduiding H31 en 6-o-A
Hieruit volgt een gewicht van 1561 kg.

Weggegeven

Er zijn nog enkele tientallen kanonnen, gegoten in Nävekvern, overgebleven in Nederland, waarvan er 6 in Gorinchem waren. Toch een redelijk zeldzaam tastbaar origineel van onze rijke geschiedenis. Het is daarom betreurenswaardig, dat het Gorinchemse gemeentebestuur een aantal jaren geleden een originele kanonsloop aan Korea heeft geschonken. Men had beter een replica kunnen geven.

Inmiddels is ook in Gorinchem het belang doorgedrongen van de voormalige verdedigingswerken als een bijzonder erfgoed, wat nog geheel om de binnenstad aanwezig is. Hieruit is ook de behoefte ontstaan om deze vestingwerken educatief als zodanig onder de aandacht te brengen i.p.v. als wandelpark.

Hieruit is het idee voortgekomen om de vestinguitstraling te verbeteren, o.a. door het plaatsen van kanonnen op wat meer plaatsen dan op de drie locaties, waar er nu kanonnen staan. Dit zodat het daarmee voor het algemeen publiek ook duidelijk wordt, dat men hier met een vestingwal te doen heeft, waar vanaf de verdediging en beheersing van de omgeving met geschut plaats vond.

Daarbij moet ook worden gestreefd, dat de manier van opstellen van dat geschut de authentieke situatie redelijk benaderd, om een educatief correct beeld te presenteren. Dus niet (zoals op de huidige locaties het geval is) een opstelling op een vlak grasveldje, als ware het een modern kunstwerk.

Echter het verkrijgen van originele kanonslopen van elders blijkt niet makkelijk te zijn. En dan nog moeten daarvoor replica-affuiten worden gemaakt, wat ondanks de inzet van vrijwilligers toch vrij duur is.

Tot zover deze informatie over de “oudere kanonnen” van de vesting Gorinchem.